مجازات سرقت علمی در قوانین ایران شامل حبس، جزای نقدی، ابطال مدارک تحصیلی و اخراج از دانشگاه یا محل کار میشود که بسته به نوع و شدت تخلف متفاوت است و هدف اصلی آن صیانت از اصالت پژوهش و حقوق پدیدآورندگان است. حفظ اصالت و اعتبار در دنیای علم و پژوهش، سنگ بنای پیشرفت و نوآوری محسوب میشود. با افزایش دسترسی به منابع اطلاعاتی و سهولت تولید محتوا، متاسفانه شاهد رشد پدیده سرقت علمی نیز هستیم که میتواند عواقب جبرانناپذیری برای افراد و جامعه علمی به دنبال داشته باشد. شناخت دقیق “مجازات سرقت علمی در قوانین ایران” برای تمامی فعالان عرصه علم و دانش، از دانشجویان گرفته تا اساتید و پژوهشگران، یک ضرورت حیاتی است. این آگاهی، نه تنها مانع از بروز تخلفات ناخواسته میشود، بلکه به پدیدآورندگان کمک میکند تا حقوق خود را در برابر سوءاستفادهکنندگان بشناسند و پیگیری کنند. در این مقاله به بررسی جامع ابعاد حقوقی سرقت علمی، مصادیق آن و راهکارهای پیشگیری خواهیم پرداخت.
سرقت علمی چیست؟ مفهوم و مصادیق آن از نگاه قانون و اخلاق پژوهش
سرقت علمی، عملی غیراخلاقی و غیرقانونی است که در آن فرد، کار، ایدهها، دادهها، نتایج یا هر بخش قابل تشخیص از اثر دیگری را بدون ارجاع مناسب و به نام خود ارائه میدهد. این اقدام، به معنای присваи گرفتن اعتبار فکری و معنوی از پدیدآورنده اصلی است و به طور جدی به صداقت علمی آسیب میرساند. در حالی که ممکن است برخی افراد به اشتباه تصور کنند سرقت علمی تنها به کپی-پیست مستقیم محدود میشود، اما دامنه آن بسیار وسیعتر است و شامل اشکال مختلفی از سوءاستفاده از آثار دیگران میشود.
تفاوت سرقت علمی با سرقت ادبی
اغلب اصطلاحات “سرقت علمی” و “سرقت ادبی” به جای یکدیگر به کار میروند، اما تفاوتهای ظریفی بین آنها وجود دارد. سرقت ادبی عمدتاً به حوزه ادبیات، هنر، روزنامهنگاری و آثار خلاقانه عمومی مربوط میشود و بر استفاده غیرمجاز از کلمات، جملات و ساختارهای متنی تأکید دارد. در مقابل، سرقت علمی شامل دزدی ایدهها، نتایج تحقیقات، فرضیهها، دادهها و حتی روششناسی پژوهش نیز میشود که فراتر از صرفاً کلمات است و به اعتبار علمی اثر ضربه میزند. با این حال، بسیاری از قوانین مربوط به مالکیت فکری، هر دو نوع سرقت را تحت پوشش قرار میدهند.
مصادیق بارز سرقت علمی در محیط دانشگاهی و پژوهشی
برای درک بهتر سرقت علمی، آشنایی با مصادیق رایج آن ضروری است. شناخت این موارد کمک میکند تا هم از افتادن در دام این تخلف جلوگیری شود و هم در صورت مواجهه با آن، بتوان به درستی پیگیری کرد. در ادامه به برخی از این مصادیق با مثالهای عملی اشاره میکنیم:
- کپی-پیست مستقیم متن یا بخشهایی از آن بدون گیومه و ارجاع: این رایجترین شکل سرقت علمی است که در آن، فرد بدون تغییر و بدون ذکر منبع، قسمتی از متن دیگران را در کار خود جای میدهد. به عنوان مثال، دانشجو پاراگرافی را از یک مقاله بدون قرار دادن آن در گیومه و بدون ذکر نویسنده و شماره صفحه، در پایاننامه خود میآورد.
- بازنویسی (Paraphrasing) بدون ارجاع صحیح و تغییرات ناکافی: در این حالت، فرد کلمات و ساختار جملات را کمی تغییر میدهد اما ایده اصلی، ساختار مفهومی و پیام منبع اصلی را حفظ میکند و باز هم به درستی به آن ارجاع نمیدهد. به عنوان مثال، یک پژوهشگر جملات یک کتاب را با مترادفهای فارسی جایگزین میکند، اما همچنان آن را به نام خود ارائه داده و منبع اصلی را ذکر نمیکند.
- استفاده از ایدهها، تئوریها، مفاهیم یا فرضیات بدون ذکر منبع: سرقت علمی تنها به کلمات محدود نمیشود. اگر ایده یا نظریهای متعلق به شخص دیگری باشد و شما آن را بدون ارجاع به نام خود بیان کنید، مرتکب سرقت علمی شدهاید.
- دستکاری یا جعل دادههای پژوهشی (Data Fabrication/Falsification): این مورد شامل ساختن دادههای خیالی یا تغییر عمدی دادههای موجود برای دستیابی به نتایج مطلوب است. این نوع سرقت علمی، آسیب جدی به اعتبار علمی و اخلاقی پژوهش وارد میکند.
- انتساب تألیف به افرادی که نقشی در تولید اثر نداشتهاند (Gift Authorship) یا حذف نام افراد ذیحق: گاهی اوقات نام فردی که هیچ مشارکتی در تولید اثر نداشته، به عنوان نویسنده اضافه میشود (به دلیل جایگاه یا رابطه خاص). همچنین، حذف نام نویسندگان اصلی یا افرادی که سهم قابل توجهی در پژوهش داشتهاند، از مصادیق سرقت علمی و تخلف اخلاقی است.
- ارائه ترجمه یک اثر به عنوان تألیف اصلی: ترجمه یک کتاب یا مقاله و انتشار آن به نام خود، بدون ذکر نام نویسنده اصلی و مترجم واقعی، سرقت علمی محسوب میشود.
- خودسرقتی (Self-Plagiarism): انتشار مجدد کار خود بدون ارجاع به اثر قبلی (Re-publication) در بسیاری از موارد یک تخلف اخلاقی محسوب میشود، چرا که فرد سعی در کسب اعتبار مضاعف با یک کار واحد دارد. به عنوان مثال، ارائه یک فصل از پایاننامه به عنوان مقاله جدید بدون ارجاع به پایاننامه.
- واگذاری کامل یا جزئی تهیه پایاننامه، مقاله یا کتاب به دیگران (Ghostwriting): خرید پایاننامه یا مقاله از افرادی که با هدف انتفاع و به صورت حرفهای اقدام به این کار میکنند، یکی از جدیترین انواع سرقت علمی است که به صورت غیرمستقیم اتفاق میافتد و عواقب قانونی سنگینی دارد.
- استفاده از جداول، نمودارها، تصاویر یا کدهای برنامهنویسی بدون اجازه و ارجاع: هرگونه استفاده از محتوای بصری یا کدهای نوشته شده توسط دیگران، بدون کسب اجازه و ذکر منبع، مصداق سرقت علمی است. برای مثال، اگر در دانلود مقاله یا دانلود کتاب از ایران پیپر یا بهترین سایت دانلود کتاب و بهترین سایت دانلود مقاله یک نمودار را پیدا کرده و بدون ذکر منبع در کار خود استفاده کنید، مرتکب این تخلف شدهاید.
مبانی قانونی مجازات سرقت علمی در جمهوری اسلامی ایران
مجازات سرقت علمی در ایران تحت عناوین و قوانین مختلفی قابل پیگیری است و بسته به ماهیت سرقت، نوع اثر، و هویت مرتکب، قانون مربوطه اعمال میشود. در اینجا به مهمترین قوانین در این زمینه اشاره میکنیم.
الف) قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸)
این قانون، قدیمیترین و یکی از مهمترین قوانین در زمینه حمایت از مالکیت فکری در ایران است. گرچه اصطلاح “سرقت علمی” به طور مستقیم در آن به کار نرفته، اما به طور گستردهای شامل مصادیق سرقت ادبی و هنری، از جمله بخشهای عمدهای از سرقت علمی، میشود.
- ماده ۲۳: «هر کس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدیدآورنده بدون اجازه او یا عالماً عامداً بهنام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده نشر یا پخش یا عرضه کند به حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.»
این ماده نشان میدهد که حتی استفاده جزئی از یک اثر بدون اجازه پدیدآورنده و به نام خود، مجازات حبس را در پی دارد. این قانون بر طیف وسیعی از آثار فکری، از جمله آثار علمی عمومی، کتابها، مقالات و پژوهشها شمول دارد.
- ماده ۲۴: «هر کس بدون اجازه ترجمه دیگری را به نام خود یا دیگری چاپ و پخش و نشر کند به حبس تأدیبی از سه ماه تا یک سال محکوم خواهد شد.»
این ماده به طور خاص به سرقت ترجمهها اشاره دارد و مجازاتی کمتر از سرقت خود اثر را برای آن در نظر گرفته است.
ب) ماده واحده قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی (مصوب ۱۳۹۶)
این قانون به طور خاص برای مقابله با پدیده “تقلب در آثار علمی” تدوین شده و بر فعالیتهای آکادمیک و پژوهشی تمرکز دارد. هدف اصلی این قانون، برخورد با اشخاص حقیقی و حقوقی است که به صورت حرفهای اقدام به تهیه و واگذاری آثار علمی (مانند پایاننامه، مقاله، کتاب، طرح پژوهشی) به نام دیگران میکنند.
ماده واحده این قانون تصریح میکند که تهیه، عرضه و یا واگذاری آثاری از قبیل رساله، پایاننامه، مقاله، طرح پژوهشی، کتاب، گزارش یا سایر آثار مکتوب و ضبط شده پژوهشی، علمی و یا هنری اعم از الکترونیک و غیرالکترونیک توسط هر شخص حقیقی یا حقوقی به قصد انتفاع و به عنوان حرفه یا شغل با هدف ارائه کل اثر و یا بخشی از آن توسط دیگری به عنوان اثر خود، جرم محسوب میشود.
مجازاتهای تفکیکی بر اساس مرتکب
این قانون مجازاتهای متفاوتی را بسته به هویت مرتکب پیشبینی کرده است:
- اشخاص حقیقی: در صورت ارتکاب جرم توسط شخص حقیقی، مجازات شامل جزای نقدی درجه سه و محرومیت از حقوق اجتماعی درجه شش خواهد بود. (جزای نقدی درجه سه، مبلغی بین ۱۸۰ تا ۳۶۰ میلیون ریال و محرومیت از حقوق اجتماعی درجه شش شامل مواردی مانند محرومیت از تصدی برخی مشاغل دولتی، عضویت در هیئت مدیره شرکتها، و تدریس است).
- اشخاص حقوقی (موسسات و شرکتهای متخلف): اگر یک موسسه یا شرکت (شخص حقوقی) مرتکب این جرم شود، علاوه بر مجازات مرتکبان و مدیران آن (همانند اشخاص حقیقی)، شخص حقوقی نیز مطابق مواد ۲۰، ۲۱ و ۲۲ قانون مجازات اسلامی محکوم میشود. این مجازاتها میتواند شامل انحلال شخص حقوقی، مصادره اموال، جزای نقدی و ممنوعیت از فعالیتهای خاص باشد.
- معاونت در جرم: هر کس در این جرایم معاونت کند، حداقل مجازات مقرر برای مرتکب اصلی در انتظار او خواهد بود.
- تشدید مجازات در صورت ارتکاب از طریق پایگاه الکترونیکی یا بنگاه و تبلیغ: اگر جرم از طریق وبسایت، پایگاه الکترونیکی یا بنگاه (شرکت، موسسه و…) انجام شود یا برای آن تبلیغ صورت گیرد، مرتکب یا مرتکبان به میانگین حداقل و حداکثر مجازات مقرر محکوم میشوند و امکان پلمپ یا توقف فعالیت بنگاه یا پایگاه الکترونیکی نیز وجود دارد.
مجازاتهای خاص برای دانشگاهیان و طلاب (تبصره ۶)
این قانون به طور ویژه به پیامدهای سرقت علمی برای دانشجویان، اعضای هیئت علمی، کارکنان اداری دانشگاهها و طلاب میپردازد:
در صورت استفاده از آثار متخلفانه (آثاری که از طریق سرقت علمی تهیه شدهاند) توسط این افراد، پیامدهای زیر حتمی است:
- سلب هرگونه امتیاز مادی و معنوی مترتب بر آن اثر.
- ملغیالاثر شدن هرگونه مدرک تحصیلی، پایه، مرتبه علمی، رتبه یا عناوین مشابه که با استفاده از آن اثر کسب شده است.
علاوه بر این، تخلفات این افراد در مراجع مربوطه بررسی و به مجازاتهای انضباطی یا قضایی زیر محکوم میشوند:
| گروه مرتکب | مرجع رسیدگی | مجازاتهای احتمالی |
|---|---|---|
| اعضای هیئت علمی | هیئتهای انتظامی اعضای هیئت علمی | یکی از مجازاتهای بند ۷ تا ۱۱ ماده ۸ قانون مقررات انتظامی (مانند انفصال موقت، بازخرید، اخراج، انفصال دائم) |
| دانشجویان | کمیتههای انضباطی دانشجویان | یکی از مجازاتهای بند ب۱ تا ب۵ ماده ۷ آییننامه انضباطی (مانند منع موقت تحصیل، تغییر محل/دوره، اخراج، محرومیت از تحصیل تا ۵ سال) |
| کارکنان اداری | هیئتهای رسیدگی به تخلفات اداری | یکی از مجازاتهای بند د تا ح ماده ۹ قانون رسیدگی به تخلفات اداری (مانند انفصال موقت، بازخرید، اخراج، انفصال دائم) |
| طلاب | دادسرا و دادگاه ویژه روحانیت | بر اساس قوانین و مقررات مخصوص حوزههای علمیه و دادگاه ویژه روحانیت |
استثنائات (تبصره ۵)
ارائه خدماتی که در جریان تهیه آثار علمی، پژوهشی و هنری متعارف هستند، مانند خدمات آزمایشگاهی، تایپ، کمک به گردآوری دادهها، ترجمه، تکثیر و ویراستاری اثر، مشمول حکم مقرر در این ماده واحده نیست. این تبصره به وضوح مرز بین کمکهای قانونی و سرقت علمی را مشخص میکند.
وظایف نهادهای متولی (تبصره ۷ و ۹)
وزارتخانههای علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مکلفند اقدامات پیشگیرانه زیر را انجام دهند:
- ترویج فرهنگ احترام به حقوق مالکیت فکری از طریق گنجاندن دروس مربوطه، اصلاح سرفصل برنامههای درسی و برگزاری کارگاههای آموزشی.
- الزام دانشگاهها و موسسات آموزشی و پژوهشی به اعمال نظارت دقیق بر رعایت حقوق مالکیت فکری در آثار علمی، مقالهها و پایاننامهها.
- الزام دانشگاهها، پژوهشگاهها و موسسات آموزش عالی به ثبت و تأیید پیشنهادات (پروپوزالها)، پایاننامهها و رسالههای دانشجویان تحصیلات تکمیلی در سامانههای اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایران داک) و همانندجویی فایل تمام متن و نتیجه. ارائه گواهی ثبت و همانندجویی برای هرگونه پرداخت مالی به استادان راهنما، مشاور و داور و تخصیص امتیاز در ترفیع و ارتقای آنها و همچنین دانشجویان الزامی است. این سازوکار به شدت به شناسایی موارد سرقت علمی کمک میکند و اهمیت دانلود مقاله و دانلود کتاب از منابع معتبر و قانونی را دوچندان میکند تا از همانندجوییهای غیرضروری جلوگیری شود.
ج) قانون مطبوعات (تبصره ۱ و ۲ ماده ۶)
این قانون نیز به طور خاص به سرقت ادبی در حوزه مطبوعات و رسانهها میپردازد. تبصره ۱ ماده ۶ این قانون، سرقت ادبی را «نسبت دادن عمدی تمام یا بخش قابل توجهی از آثار و نوشتههای دیگران به خود یا غیر ولو به صورت ترجمه» تعریف میکند. تبصره ۲ همان ماده، مجازات سرقت ادبی در مطبوعات را مطابق با ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) تعیین نموده که شامل دو ماه تا دو سال حبس و یا تا ۷۴ ضربه شلاق است. این نشان میدهد که حتی در محتوای عمومی و رسانهای نیز، رعایت حقوق پدیدآورندگان بسیار حائز اهمیت است.
مراحل پیگیری حقوقی و شکایت از سرقت علمی
پیگیری حقوقی سرقت علمی یک فرآیند پیچیده و زمانبر است که نیازمند جمعآوری دقیق مدارک و شواهد قانونی است. برای افرادی که قربانی سرقت علمی شدهاند، دانستن مسیرهای قانونی و مراجع صالح ضروری است.
مرجع قضایی اصلی
در ایران، مرجع قضایی اصلی برای رسیدگی به دعاوی مربوط به مالکیت فکری و سرقت علمی، دادسرای فرهنگ و رسانه است. این دادسرا به طور تخصصی به جرایم مرتبط با حوزه فرهنگی و رسانهای میپردازد و صلاحیت رسیدگی به پروندههای سرقت علمی را دارد. شاکی باید با ارائه مستندات کافی، شکایت خود را در این مرجع ثبت کند.
مراجع داخلی دانشگاهی
علاوه بر مراجع قضایی، در محیطهای دانشگاهی و پژوهشی نیز سازوکارهای داخلی برای رسیدگی به تخلفات علمی وجود دارد. این مراجع شامل موارد زیر میشوند:
- هیئتهای انضباطی دانشجویی: برای تخلفات سرقت علمی توسط دانشجویان، این هیئتها صلاحیت رسیدگی و اعمال مجازاتهای انضباطی را دارند.
- هیئتهای رسیدگی به تخلفات اعضای هیئت علمی: در صورتی که سرقت علمی توسط اساتید دانشگاه صورت گرفته باشد، این هیئتها مسئول رسیدگی و اعمال مجازاتهای انتظامی هستند.
- کمیتههای اخلاق در پژوهش: این کمیتهها در دانشگاهها و مراکز پژوهشی، وظیفه بررسی موارد نقض اخلاق پژوهش، از جمله سرقت علمی، را بر عهده دارند و میتوانند توصیهها یا احکامی صادر کنند که مبنای اقدامات بعدی قرار گیرد.
مدارک و شواهد ضروری
برای طرح شکایت یا پیگیری تخلف سرقت علمی، ارائه مدارک و شواهد قوی و مستند حیاتی است. این مدارک شامل:
- اثبات مالکیت اثر اصلی: شامل تاریخ نشر، تاریخ ثبت اثر در مراجع رسمی (مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مالکیت معنوی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور)، ایمیلهای تبادلی یا هر مدرکی که نشاندهنده اولویت و مالکیت شما بر اثر است.
- نسخه اثر مسروقه: اثری که مورد سرقت قرار گرفته و به نام فرد دیگری منتشر شده است.
- گزارش همانندجویی: استفاده از نرمافزارهای همانندجو که درصد تشابه متن را با منابع موجود نشان میدهند، میتواند مدرک بسیار قوی و قابل استنادی باشد. سامانههایی مانند ایران داک (IranDoc) این خدمت را ارائه میدهند.
- مستندات مقایسهای: تطبیق جزء به جزء و مقایسه متن اصلی و مسروقه برای نشان دادن شباهتها و کپیبرداریها.
نقش حیاتی وکلای متخصص
با توجه به پیچیدگیهای حقوقی و فنی پروندههای سرقت علمی و مالکیت فکری، مشاوره و همکاری با وکلای مجرب در این حوزه میتواند نقش کلیدی در موفقیت پیگیریها داشته باشد. وکلای متخصص میتوانند در جمعآوری مدارک، تنظیم شکوائیه، طی مراحل قضایی و دفاع از حقوق موکل، کمک شایانی کنند.
راهکارهای پیشگیری از سرقت علمی: چگونه از اثر خود محافظت کنیم و خودمان گرفتار نشویم؟
پیشگیری از سرقت علمی دو بُعد اساسی دارد: اول، چگونه از آثار خودمان در برابر سرقت محافظت کنیم و دوم، چگونه خودمان ناخواسته یا ناآگاهانه مرتکب سرقت علمی نشویم. آگاهی از این راهکارها برای تمامی افراد درگیر با تولید محتوای علمی و پژوهشی ضروری است.
برای پدیدآورندگان (دانشجویان، اساتید و پژوهشگران)
برای محافظت از اصالت کار خود و اجتناب از اتهامات ناخواسته، رعایت نکات زیر حائز اهمیت است:
- اهمیت استناددهی دقیق و صحیح به تمامی منابع: هر ایده، جمله، داده یا مفهومی که از منبع دیگری (کتاب، مقاله، وبسایت، سخنرانی) استفاده میشود، باید با دقت و طبق یکی از شیوههای استاندارد استناددهی (مانند APA، MLA، Chicago، IEEE) ارجاع داده شود. ذکر منبع نه تنها از سرقت علمی جلوگیری میکند، بلکه به اعتبار کار شما میافزاید.
- استفاده از نرمافزارهای مدیریت رفرنس: ابزارهایی مانند EndNote، Mendeley، Zotero و Citavi به شما کمک میکنند تا منابع خود را به صورت منظم مدیریت کرده و به راحتی در متن مقاله یا پایاننامه خود به آنها ارجاع دهید. این نرمافزارها فرآیند استناددهی را سادهتر و خطای انسانی را کاهش میدهند.
- آشنایی با قوانین مالکیت فکری: مطالعه و درک قوانین مربوط به حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان و همچنین قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در آثار علمی، به شما دیدگاه روشنی در مورد حقوق و مسئولیتهایتان میدهد.
- ثبت آثار و ایدهها در مراجع مربوطه برای اثبات مالکیت: ثبت اختراع، ثبت کتاب یا مقاله در مراجع رسمی میتواند به عنوان مدرکی قوی برای اثبات مالکیت شما در صورت بروز اختلافات حقوقی عمل کند. حتی ثبت پروپوزال و پایاننامه در ایران داک، گامی مهم در این راستا است.
- استفاده از نرمافزارهای همانندجویی قبل از ارسال آثار برای چاپ یا ارائه: پیش از نهایی کردن و ارسال هرگونه اثر علمی، از نرمافزارهای مشابهتیاب (مانند iThenticate، Turnitin یا سامانههای ایران داک) استفاده کنید. این نرمافزارها میزان تشابه متن شما را با میلیونها منبع آنلاین و آفلاین مقایسه کرده و گزارش دقیقی ارائه میدهند تا بتوانید موارد نیازمند بازبینی و ارجاع را شناسایی و اصلاح کنید.
- تهیه و دانلود مقاله و دانلود کتاب از منابع معتبر: هنگام جمعآوری اطلاعات و منابع، همواره از بهترین سایت دانلود کتاب و بهترین سایت دانلود مقاله مانند ایران پیپر یا پایگاههای علمی شناختهشده استفاده کنید. این کار اطمینان حاصل میکند که منابع شما اصیل و قابل استناد هستند و شما به طور ناخواسته از آثار سرقتی یا نامعتبر استفاده نمیکنید.
برای نهادهای آموزشی و پژوهشی
دانشگاهها و موسسات پژوهشی نقش بسیار مهمی در ترویج اخلاق پژوهش و پیشگیری از سرقت علمی دارند:
- گنجاندن دروس و کارگاههای آموزشی در زمینه اخلاق پژوهش و مالکیت فکری: ارائه آموزشهای منظم و کاربردی به دانشجویان و اساتید در مورد اهمیت اخلاق پژوهش، شیوههای صحیح استناددهی و قوانین مالکیت فکری.
- تشدید نظارت بر پایاننامهها، مقالات و رسالهها: اعمال قوانین سختگیرانهتر در بررسی اصالت آثار علمی، از جمله الزام به همانندجویی کامل تمامی پایاننامهها و رسالهها پیش از دفاع و انتشار. سامانههایی نظیر ایران داک در این زمینه ابزارهای قدرتمندی ارائه میدهند.
- برخورد قاطع و شفاف با موارد تخلف: ایجاد سازوکارهای روشن برای گزارشدهی، بررسی و رسیدگی به موارد سرقت علمی و اعمال مجازاتهای تعیینشده به صورت قاطع و بدون تبعیض. این شفافیت باعث ایجاد بازدارندگی و تقویت فرهنگ صداقت علمی میشود.
جمعبندی: جدیت قوانین و اهمیت اخلاق پژوهش
سرقت علمی، فارغ از موقعیت و جایگاه فرد مرتکب، پدیدهای جدی است که قوانین ایران برای مقابله با آن مجازاتهای سنگینی در نظر گرفته است. از حبس تأدیبی تا جزای نقدی و محرومیت از حقوق اجتماعی برای اشخاص حقیقی و حقوقی، و از ابطال مدرک تحصیلی و مرتبه علمی تا اخراج و انفصال دائم برای دانشگاهیان و کارکنان اداری، همگی نشان از عواقب چندوجهی و جدی این تخلف دارد.
هدف نهایی این قوانین، نه تنها تنبیه متخلفان، بلکه صیانت از اصالت علم، ترویج فرهنگ صداقت و احترام به حقوق پدیدآورندگان است. جامعه علمی تنها در سایه اصالت و نوآوری میتواند رشد کند و به پیشرفتهای پایدار دست یابد. بنابراین، آگاهی از قوانین، رعایت اصول اخلاق پژوهش، و استفاده از ابزارهای پیشگیرانه نظیر سامانههای همانندجو و منابع معتبری چون ایران پیپر برای دانلود مقاله و دانلود کتاب، مسئولیت تک تک ماست. با پایبندی به این اصول، میتوانیم به ساختن آیندهای روشنتر برای علم و دانش در کشورمان کمک کنیم و از تبدیل شدن به متخلف، یا قربانی سرقت علمی، جلوگیری نماییم.
سوالات متداول
آیا خرید و فروش پایاننامه و مقاله، حتی اگر سرقت علمی نباشد، جرم محسوب میشود؟
بله، ماده واحده قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، تهیه، عرضه یا واگذاری آثار علمی به قصد انتفاع و به عنوان حرفه یا شغل با هدف ارائه آن به نام دیگری را جرم محسوب میکند، حتی اگر محتوا کاملاً اصیل باشد.
اگر سرقت علمی توسط یک نویسنده از یک منبع خارجی انجام شده باشد، آیا قوانین ایران برای او قابل اعمال است؟
بله، در صورتی که اثر سرقتی در داخل ایران منتشر، پخش یا عرضه شود و یا متخلف تابعیت ایران را داشته باشد و عمل مجرمانه در ایران اتفاق افتاده باشد، قوانین ایران قابل اعمال است.
چه تفاوتی بین “تقلب علمی” و “سرقت علمی” وجود دارد و کدام یک شامل مجازاتهای سنگینتری میشود؟
سرقت علمی زیرمجموعهای از تقلب علمی است که شامل استفاده از کار دیگران بدون ارجاع است، در حالی که تقلب علمی دامنه وسیعتری دارد و جعل داده یا دستکاری نتایج را نیز در بر میگیرد؛ هر دو دارای مجازاتهای سنگینی هستند.
در صورت اثبات سرقت علمی در یک مقاله مشترک، مسئولیت مجازات بر عهده کدام نویسنده (اول، مسئول، یا همه) خواهد بود؟
مسئولیت مجازات بر عهده کسی است که مرتکب جرم شده است؛ اگر سرقت توسط یکی از نویسندگان انجام شده باشد و بقیه از آن مطلع نبودهاند، مسئولیت فقط بر عهده اوست؛ اما اگر مطلع بودهاند یا در آن معاونت داشتهاند، همه مسئول شناخته میشوند.
آیا استفاده از چتباتهای هوش مصنوعی (مانند ChatGPT) برای نگارش بخشهایی از یک مقاله، بدون ذکر مناسب، میتواند مصداق سرقت علمی تلقی شود؟
بله، اگر متن تولید شده توسط هوش مصنوعی بدون ذکر منبع یا راهنمایی مناسب (مطابق با دستورالعملهای اخلاقی و انتشاراتی) ارائه شود و به عنوان کار اصیل نویسنده قلمداد گردد، میتواند مصداق تقلب یا عدم صداقت علمی باشد.